Hướng dẫn mới nhất của Bộ Khoa học & Công nghệ về Liêm chính Khoa học và Đạo đức Nghề nghiệp

Tìm hiểu Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN về Hướng dẫn liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu, nhấn mạnh tính minh bạch, quyền sở hữu trí tuệ và quy trình xử lý vi phạm.

Hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (KH&CN) tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Nhằm xây dựng một môi trường nghiên cứu minh bạch, công bằng và bền vững, ngày 25/05/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã chính thức ban hành Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN, kèm theo "Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ".

Đây là tài liệu khung mang tính định hướng, làm cơ sở để các cơ quan tài trợ và tổ chức KH&CN cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ. Bài viết dưới đây sẽ tổng hợp những nội dung trọng tâm nhất từ bản hướng dẫn này.

1. Bối cảnh và Mục tiêu ban hành Hướng dẫn

Lần đầu tiên, các quy định về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp được luật hóa tại Điều 8 của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (sửa đổi năm 2025) và được hướng dẫn chi tiết tại Nghị định số 262/2025/NĐ-CP.

Bản Hướng dẫn của Bộ KH&CN được xây dựng không chỉ dựa trên nền tảng pháp lý trong nước mà còn tham khảo kinh nghiệm thực tiễn từ châu Âu, một số quốc gia OECD (Đức, Pháp, Thụy Sỹ, Thụy Điển, Hà Lan, Úc, New Zealand) và Trung Quốc, Singapore.

Mục tiêu cốt lõi của Hướng dẫn bao gồm:

• Bảo đảm sự tuân thủ liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong toàn bộ quá trình hoạt động KH&CN.
• Bảo vệ giá trị tri thức, chất lượng nghiên cứu.
• Xây dựng văn hóa liêm chính, nâng cao trách nhiệm xã hội và tính bền vững, đồng thời phòng ngừa vi phạm.

2. Nguyên tắc cốt lõi: Tính Trung thực, Khách quan và Quyền con người

Quy tắc do Bộ ban hành tập trung vào hai nhóm nguyên tắc trọng điểm:

• Nguyên tắc liêm chính khoa học: Tập trung vào tính trung thực, khách quan và minh bạch trong đề xuất, thực hiện, công bố và ứng dụng kết quả nghiên cứu. Yêu cầu tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ; ghi nhận đầy đủ, chính xác sự đóng góp của các tổ chức, cá nhân; lưu giữ dữ liệu và trách nhiệm giải trình.
• Nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp: Đặt trọng tâm vào các chuẩn mực hành vi nhằm bảo vệ quyền con người, lợi ích và quyền riêng tư của đối tượng nghiên cứu. Yêu cầu công khai xung đột lợi ích và không lạm dụng tài nguyên nghiên cứu vào mục đích cá nhân.

3. 12 Khía cạnh áp dụng Liêm chính Khoa học trọng yếu

Tùy theo đặc thù, các tổ chức KH&CN sẽ ban hành quy tắc bao trùm 12 hoạt động cụ thể sau:

• Đề xuất tài trợ, đặt hàng và tham gia tuyển chọn nhiệm vụ KH&CN.
• Quá trình thực hiện nhiệm vụ KH&CN.
• Xây dựng báo cáo khoa học và công bố khoa học.
• Xác lập quyền sở hữu trí tuệ.
• Quá trình tư vấn, phản biện, đánh giá khoa học.
• Ứng dụng kết quả nghiên cứu, đề xuất khen thưởng, sử dụng tài chính.
• Hoạt động hỗ trợ nâng cao năng lực KH&CN.
• Thu thập, sử dụng, quản lý dữ liệu nghiên cứu.
• Trích dẫn.
• Hoạt động xuất bản.
• Khi sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI).
• Hợp tác học thuật và hợp tác quốc tế.
• Việc đưa "sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI)" vào khung quy định cho thấy sự thích ứng kịp thời của Bộ KH&CN với xu hướng công nghệ toàn cầu.

4. Trách nhiệm của Cơ quan tài trợ và Tổ chức KH&CN

Các cơ quan tài trợ kinh phí và tổ chức chủ trì có trách nhiệm tổ chức thực hiện và kiểm tra việc tuân thủ thông qua các hoạt động:

• Phòng ngừa vi phạm: Lồng ghép yêu cầu tuân thủ vào thông báo tài trợ, hợp đồng thực hiện nhiệm vụ, biên bản hội đồng, và các biểu mẫu đánh giá.
• Thiết lập cơ chế rà soát nội bộ: Xây dựng quy trình kiểm tra về dữ liệu, tác giả, trích dẫn, đồng thuận tham gia nghiên cứu, bảo mật dữ liệu và lưu trữ hồ sơ.
• Giám sát và báo cáo: Tổ chức kiểm tra việc thực hiện và cập nhật thông tin về các hành vi vi phạm lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.

5. Quy trình xử lý vi phạm: Nghiêm minh, Khách quan và Bảo mật

Hướng dẫn quy định rõ quy trình tiếp nhận thông tin, xác minh và xử lý vi phạm dựa trên khoản 3 Điều 7 Nghị định số 262/2025/NĐ-CP:

• Quy trình xác minh khách quan: Tiến hành qua các bước: nhận thông tin -> tổ chức xác minh sơ bộ -> thành lập hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập -> xác định có hay không hành vi vi phạm -> ban hành kết luận.
• Bảo vệ quyền lợi các bên: Trong quá trình xem xét, phải bảo đảm bí mật thông tin người cung cấp, người bị cáo buộc và thông tin vụ việc khi chưa có kết luận chính thức. Cá nhân bị xem xét có quyền được biết, giải trình, khiếu nại. Đặc biệt, đồng thời, không coi người có dấu hiệu vi phạm là người vi phạm nếu chưa có bằng chứng rõ ràng và kết luận của người đứng đầu cơ quan, tổ chức.
• Biện pháp xử lý đa dạng: Căn cứ vào mức độ, lỗi vô ý hay cố ý và hậu quả, các biện pháp xử lý bao gồm: Nhắc nhở, phê bình, cảnh cáo bằng văn bản; Yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai; Dừng giao hoặc không cho phép chủ trì nhiệm vụ KH&CN (có thời hạn hoặc vô thời hạn); Yêu cầu rút bài báo/ấn phẩm; Thu hồi kinh phí; Hủy bỏ danh hiệu, khen thưởng; và sửa đổi, hủy bỏ kết quả đánh giá nhiệm vụ.

Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN là khung hành lang đạo đức thiết yếu, đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ sự trong sáng của tri thức và uy tín của nền khoa học Việt Nam. Việc các cơ quan, tổ chức khẩn trương cụ thể hóa và đưa Hướng dẫn này vào thực tiễn quản lý sẽ là bước tiến quan trọng để khoa học nước nhà phát triển bền vững và hội nhập quốc tế sâu rộng.