Phương pháp Nội quan: Bạn có thực sự biết mình đang nghĩ gì?

Bạn đang đọc bài viết này.

Có thể bạn vừa lướt Facebook sau một ngày dài. Hoặc cũng có thể trong đầu bạn vẫn còn vương lại một chút căng thẳng, một suy nghĩ chưa kịp giải quyết, hay một cảm giác mệt mỏi khó gọi tên.

Điều thú vị là: không ai biết chính xác những gì đang diễn ra trong tâm trí bạn lúc này, ngoài bạn. Và chính từ một ý tưởng rất đơn giản như vậy, hơn một thế kỷ trước, một phương pháp nghiên cứu tâm lý học đã ra đời: Phương pháp nội quan (introspection).

Vào cuối thế kỷ XIX, nhà tâm lý học người Đức Wilhelm Wundt, người thường được xem là cha đẻ của tâm lý học thực nghiệm – đã cố gắng nghiên cứu tâm trí con người bằng một cách tiếp cận khá đặc biệt. Thay vì chỉ quan sát hành vi bên ngoài, ông yêu cầu những người tham gia thí nghiệm tập trung chú ý vào chính trải nghiệm của mình và mô tả chúng một cách chi tiết.

Ví dụ, khi nghe một âm thanh hay nhìn thấy một màu sắc, người tham gia không chỉ nói “tôi nghe thấy tiếng chuông” hay “tôi thấy một vật màu đỏ”. Họ được hướng dẫn phân tích trải nghiệm đó thành những thành phần cơ bản hơn:cảm giác xuất hiện như thế nào, cường độ ra sao, kéo dài bao lâu, và cảm xúc nào đi kèm.

Nói cách khác, các nhà tâm lý học khi đó cố gắng bóc tách trải nghiệm ý thức thành những “mảnh ghép” nhỏ nhất để hiểu cách tâm trí con người hoạt động (Wundt, 1897). Sau này, học trò của Wundt là Edward Titchener đã phát triển phương pháp này thành một hệ thống chặt chẽ hơn. Ông cho rằng nếu được huấn luyện đúng cách, con người có thể quan sát và mô tả các trải nghiệm tinh thần của mình một cách tương đối chính xác (Titchener, 1901).

Tuy nhiên, nội quan cũng sớm gây ra nhiều tranh luận. Các nhà nghiên cứu nhận ra rằng con người không phải lúc nào cũng hiểu rõ những gì đang diễn ra trong tâm trí mình. Trải nghiệm chủ quan có thể bị ảnh hưởng bởi ký ức, ngôn ngữ hoặc kỳ vọng cá nhân. Chính vì vậy, vào đầu thế kỷ XX, nhiều trường phái như hành vi học đã cho rằng tâm lý học nên tập trung vào những hành vi có thể quan sát và đo lường được, thay vì dựa vào báo cáo chủ quan.

Dù vậy, nội quan không hoàn toàn biến mất. Trên thực tế, trong nhiều lĩnh vực tâm lý học hiện đại – từ nghiên cứu cảm xúc, nhận thức đến các phương pháp trị liệu như chánh niệm – việc quan sát và nhận diện trải nghiệm bên trong của bản thân vẫn là một năng lực quan trọng.

Ngày nay, các công nghệ như chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) có thể giúp các nhà khoa học quan sát hoạt động của não bộ khi con người suy nghĩ hoặc cảm nhận. Nhưng dù công nghệ có phát triển đến đâu, vẫn có một điều không thay đổi:không có thiết bị nào có thể trực tiếp trải nghiệm cảm xúc, suy nghĩ hay ý thức của bạn thay cho chính bạn.

Vì vậy, đôi khi chỉ cần dừng lại một chút và tự hỏi mình: “Ngay lúc này, mình đang thực sự cảm thấy điều gì?”. Câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy lại chính là bước đầu tiên của một hành trình mà tâm lý học đã theo đuổi hơn một thế kỷ: hiểu thế giới bên trong của con người.

Jarrett, C. (2015). 30-Second Psychology. London: Ivy Press.

Titchener, E. B. (1901). Experimental psychology: A manual of laboratory practice. New York: Macmillan.

Wundt, W. (1897). Outlines of psychology. Leipzig: Wilhelm Engelmann.